Tin tức - Sự kiện   /  Ngân hàng thông tin kinh tế - xã hội.  /  Tiềm năng du lịch  /  Di tích Lịch sử - Văn hóa
Nguyễn Cao – Thành hoàng làng Tỉnh Đạo - Phần II
Ngày đăng: 19/08/2015

 Tỉnh Đạo ghi danh vào lịch sử, Quang Tiến dân cư đông đúc và trù phú như ngày nay có công lao rất lớn của ông: Tán lý quân vụ Bắc kỳ Nguyễn Cao người làng Cách Bi, huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh.
Giữa thế kỷ 19, cả vùng đất Quang Tiến, huyện Tân Yên bây giờ mới chỉ có 1 số chòm dân cư ở 24 tỉnh về khai khẩn. Tổng Nhã Nam khi đó gồm cả Lục Giới, Nhã Nam, Dương Lâm, Na Lương cũng chỉ có 16 xóm. Xã Nhã Nam khi đó có 5 xóm là: Chuông, Nguộn, Thượng, Nhã Nam và Tỉnh Đạo. Tỉnh Đạo cũng duy nhất chỉ có 1 làng tên Ninh với 40 hộ dân. Từ những năm 1864, ở Bắc Kỳ thay vì khuyến khích tư nhân khai khẩn đồn điền Triều đình nhà Nguyễn đã có những chính sách trong việc mộ dân thành lập các Vệ điền tốt. Tháng 10 năm 1867, Triều đình chuẩn định các điều lệ về đồn điền ở Bắc Ninh. Ba sở đồn điền chính đặt tại Hả Hộ -Lục Ngạn, Hoàng Vân - Hiệp Hòa và Xuân Bảng – Kim Anh, còn các cơ sở đồn điền phụ, đồn điền nhánh thì tự do đến ở để cày cấy, khai khẩn. Quang Tiến cũng đã có thêm những cư dân về định cư. Tuy nhiên việc này đã bị ngưng lại khi tháng 10 năm 1868 Triều đình bãi bỏ các Sở đồn điền ở trên. Vùng đất Quang Tiến chỉ thực sự thay đổi từ những năm 1880 khi Nguyễn Cao khi đó là Doanh điền xứ, Bố chánh xứ Thái Nguyên trông coi việc mộ dân ở vùng Phú Bình, Yên Thế khai khẩn đồn điền, mở đất mưu lợi cho dân.
Nguyễn Cao tên đầy đủ là Nguyễn Thế Cao, hiệu là Trác Phong, sinh năm 1837, trong một gia đình và dòng họ có truyền thống hiếu học và khoa bảng ở làng Cách Bi, huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh.
Mồ côi cha mẹ từ lúc từ nhỏ, Nguyễn Cao ở với bà ngoại. Vốn sớm có chí tự lực và siêng năng học tập, lại được sự dạy bảo của 2 danh nho là Phó bảng Nguyễn Phẩm và Hoàng giáp Nguyễn Văn Nghị nên Nguyễn Cao đã tiếp thu được những kiến thức Nho học và cả tinh tinh thần yêu nước thương dân. Năm 1867, Nguyễn Cao thi đậu Giải nguyên Khoa thi Hương tại trường thi Hà Nội. Thi đậu, Nguyễn Cao không ra làm quan ngay, mà xin về quê mở trường dạy học.

Trong cuộc xâm lược Bắc kì lần thứ nhất, tháng 11 năm 1873, giặc Pháp từ Hà Nội tràn sang chiếm đóng Gia Lâm, Siêu Loại. Dưới sự lãnh đạo của Nguyễn Cao, Hoàng Văn Hòe, các đội nghĩa dũng của địa phương đã sát cánh cùng quân đội của triều đình do Phạm Thận Duật, Trương Quang Đảng chỉ huy, tiêu diệt quân của địch ở Gia Lâm (ngày 04-12-1873), giải phóng Siêu Loại (ngày 21-12-1873) bắt sống hàng trăm tên, bảo vệ dân chúng ở cả một vùng rộng lớn phía bắc kinh thành. Khi triều đình nhà Nguyễn ký hoà ước với Pháp, ông cáo bệnh về quê. Lúc này, bọn phỉ Tầu tràn sang các tỉnh phía Bắc và các huyện miền núi của tỉnh Bắc Giang. Chúng cướp phá, giết chóc rất thảm khốc. Nguyễn Cao đã đứng ra nhận trọng trách dẹp trừ. Năm 1874 sau khi đánh dẹp giặc phỉ ở Dược Sơn ông được triều đình bổ nhiệm chức tri huyện Yên Dũng, rồi tri phủ Lạng Giang. Năm 1880 ông là Thương biện rồi Án Sát tỉnh Nam Định. Năm 1881 giữ chức Doanh điền xứ, phụ trách việc khai khẩn hoang lập đồn điền ở vùng biên giới. Nhờ có công trong việc khẩn hoang, ông được Triều đình thăng làm Bố chánh xứ tỉnh Thái Nguyên và Cao Bằng. Năm 1882 ông xin về kinh lý phủ Phú Bình Thái Nguyên và Nhã Nam. Cũng trong năm 1882, thực dân Pháp đánh Bắc Kỳ lần thứ 2, Nguyễn Cao cùng Hoàng Văn Hòe, Nguyễn Thiện Thuật, Ngô Quang Huy, Dương Khải thành lập Đại nghĩa đoàn, còn gọi là Tam tỉnh nghĩa quân. Đại nghĩa đoàn có hơn 5000 quân tuyển từ các tỉnh Bắc Ninh, Hải Dương, Hưng Yên. Dưới sự lãnh đạo của các ông, các đội Nghĩa dũng bao vây địch ở Đồn Thủy, đột nhập Hàng Đậu, tấn công Cửa Đông. Nhân dân hai huyện Tiên Du, Đông Ngàn đã khẩn trương xây dựng một chiến lũy từ làng Đình Bảng đến sông Đuống, đề phòng thực dân Pháp đánh chiếm thành Bắc Ninh. Sức giặc quá lớn, năm 1884 khi thành Bắc Ninh mất vào tay quân Pháp, Nguyễn Cao rút quân về thành Tỉnh Đạo. Giặc chiếm thành Tỉnh Đạo, Nguyễn Cao cùng với Nguyễn Thiện Thuật, Ngô Quang Huy tiếp tục lãnh đạo phong trào Tam tỉnh Nghĩa Đoàn hoạt động trên các địa bàn Bắc Ninh, Hưng Yên, Hải Dương, Hà Tây. Ngày 27 tháng 3 năm 1887, tại một trận đánh ở làng Kim Giang (Hà Tây) ông bị quân Pháp bắt. Đối phương dùng mọi thủ đoạn dụ dỗ, mua chuộc, nhưng đều bị Nguyễn Cao cự tuyệt và giữ tròn tiết tháo.

Ở trong thành tỉnh Đạo xã, Quang Tiến bây giờ vẫn có 1 xóm nhỏ với cái tên: Tán Đạo, cái tên gắn với ông - Tán lý quân vụ Bắc Kỳ Nguyễn Cao. Từ việc giữ chức Doanh điền xứ, phụ trách việc khai khẩn hoang lập đồn điền ở vùng biên giới, rồi Bố chánh xứ tỉnh Thái Nguyên và Cao Bằng, xin triều đình cho dân Phú Bình, Nhã Nam khẩn hoang, xây dựng xóm làng thể hiện tấm lòng chăm lo để an dân. Trong sớ tâu về triều các quan tỉnh Bắc Ninh ca ngợi ông: “Tặc úy như thần, dân thân như phụ” (giặc sợ như thần, dân quý như cha). Cũng trong thời gian làm Doanh điền xứ, Nguyễn Cao dâng “13 chước nên làm” lên vua Tự Đức. Từ Cao Bằng, Thái Nguyên rồi Nhã Nam, Yên Thế, đội quân của ông cùng dân địa phương khai khẩn ruộng nương, lập làng, xóm và xây dựng khu căn cứ kháng chiến chống giặc Pháp. Trong thời gian này, ông làm được một việc hiếm thấy, đó là bảo lãnh, giáo hóa số tù trọng án của năm tỉnh đồng bằng Bắc Bộ, theo cách xóa án tại chỗ, biến họ thành nông dân khai hoang, lập gia đình, lập làng bản mới. Từ việc làm nhân nghĩa của Nguyễn Cao, đã có rất nhiều con người tội lỗi có cơ hội làm lại cuộc đời và vùng đất hoang vu phía Bắc trong đó có Quang Tiến vì thế cũng dần đông vui.
Ghi nhớ công lao của Nguyễn Cao, sau khi ông mất nhân dân Tỉnh Đạo tôn ông làm thành Hoàng làng và thờ cúng tại đình Tỉnh Đạo. Khu di tích Đình chùa Tỉnh Đạo nằm ở cuối thành Tỉnh Đạo, gần ngay góc thành phía Nam. Cả 2 công trình được xây cùng thời điểm vào cuối thế kỷ 19, theo lối tiền thần, hậu phật, hướng Tây Nam và đã được trùng tu lại vào năm 1999. Đình có bố cục chữ đinh gồm tiền đình 3 gian và hậu cung. Chùa gồm tiền đường, thượng điện, cạnh đó là gian thờ mẫu. Thành Tỉnh Đạo, đình chùa Tỉnh Đạo đều đã được xếp hàng Di tích LSVH cấp tỉnh năm 2004. Hàng năm vào ngày 15 và 16 tháng Giêng, dân của các thôn: Chính Trong, Chính Ngoài, Thành Lập, Minh Sinh xã Quang Tiến lại tụ về đây mở hội tưởng nhớ và tri ân Nguyễn Cao – Người đã cống hiến cuộc đời và sự nghiệp trọn vẹn cho công cuộc kinh bang đất nước, đào tạo nhân tài, đánh đuổi thực dân Pháp, giúp dân mở đất lập làng. Với người dân Quang Tiến - Tán lý quân vụ Bắc kỳ Nguyễn Cao là người bảo hộ. Khu di tích Thành Tỉnh Đạo, đình chùa Tỉnh Đạo và Lễ hội Tỉnh Đạo cần được quan tâm chăm sóc nhiều hơn, naangcao vị thế hơn đó là tâm nguyện của người dân ở đây.
                                                                                                                                                                          Châu Giang.

Thông tin hữu ích